صنعت آن مانند پوست اترج است . ناطف به فتح نون و الف و كسر طاى مهمله و فا به فارسى قبيطه نامند . ماهيت آن : معروف . طبيعت آن : گرم و خشك . افعال و خواص آن : موافق سينه و ريه و سرفه و خلط بلغمى و مسمن بدن و به جهت منع انصباب سودا به معده نافع . مضر محرورين ، مصلح آن اشياى حامضه و مصنوع از شكر آن موافق جوانان و كهلان و پيران و امزجه بارده و سرفه حادث از حرارت و مصنوع از خشخاش جهت اصحاب نزله و حرقة البول و مصنوع از عسل موافق امزجه بارده و پيران و مولد صفرا در جوانان و مصدع و مصنوع از رقيق جهت درد سينه و سرفه و ريه حادث از سده خلطى بلغمى نافع و مصنوع از كنجد كثير الغذاء و موافق سينه و سرفه و ليكن ثقيل و بطى الهضم و مرخى معده و مصنوع از گردكان بغايت گرم و معده بلغمى و گرده را موافق و ليكن مصدع ، مصلح آن خشخاش و يا كاهو و مصنوع از بادام اندك گرم و سرفه رطوبى را مناسب است . ناكيسر به فتح نون و الف و كسر كاف عجمى و سكون ياى مثناة تحتانيه و فتح سين و راى مهملتين . ناككسير به دو كاف ديده شده كه مىنويسند لغت هندى است . ماهيت آن : درختى عظيم كه در بنگاله مىشود و به قدر درخت گردكان و برگ آن پهن به قدر برگ امرود و گل آن بسيار خوشبو و در پورنيه و رنگپور و ديگر نواح بنگاله كثير الوجود و عطر گل آن خصوص زردى كه در ميان گل مىباشد مىگيرند بسيار تندبو مىباشد و در صندوق عطرى كه آن باشد عطرهاى ديگر را همه فاسد و بوى خود مىگرداند از حدت بويى كه دارد . طبيعت آن : گرم و خشك تا آخر سيّم و عطر آن تا چهارم . افعال و خواص گل آن : صفرا و بلغم و غايله سموم و رياح و بواسير را هر نوع كه باشد و كرم شكم و قى را دفع نمايد و رنگ رو را صاف و نيكو و خون را صاف و جراحتها را پاك و به اصلاح آورد و حبس خون بواسير و استيصال دانه آن بدين قسم كه سه مثقال زيره كه در ميان گل آن مىباشد شب در آب بخيسانند و صبح صاف كرده قدرى قند و يا عسل اضافه نموده بنوشند چند روز پى هم تا آنكه دانه‌ها زايل گردد و حكيم مير عبد الحميد در حاشيه تحفه نوشته كه در چهل روز به تجربه رسيده كه زايل گشت و چون زردى آن را شب در آب بخيسانند و صبح آب آن را صاف كرده بياشامند با اندك نباتى تا چهل روز دانه بواسير را زايل گرداند و آشاميدن مقدار يك حبه از عطر آن با برگ تانبول مقوى باه و ليكن چون بسيار گرم است خطرناك اولى آنست كه محرور المزاج مرتكب آن نگردد و طلاى عطر آن نيز مقوى باه و انعاظ است و چون مغر تخم آن را كوفته اندك آبى بر آن پاشيده در صره بسته و بر جرب يابس شب خوب بمالند تا اندك روغنى از آن برآيد و چون روغن آن كم گردد باز اندك آبى بر آن بپاشند بر هم زده صره را بسته باز بمالند و روز با آب گرم بشويند در چند روز پى هم زايل گرداند و جرب رطب را نيز مفيد خصوص كه روغن از تخم آن اخذ نموده بر جرب رطب بچكانند و قنبيل را نرم سوده بر آن بپاشند در چند مرتبه زايل سازد . نانخواه به فتح نون و الف و نون و فتح خاى معجمه و واو و الف و ها لغت فارسى است به معنى طالب نان و نيز به فارسى زنيان و به عربى كمون ملوكى و به هندى اجواين نامند . ماهيت آن : تخمى است شبيه به انيسون و از آن ريزه‌تر و اشقر مايل به زردى و تندبو و تند طعم و با اندك تلخى و قوّت آن تا چهار سال باقى مىماند و مستعمل تخم آن و بعضى تخم صعتر جبلى دانسته‌اند و نيست چنين و بهترين آن زرد مايل به سرخى تازه تند طعم و بوى آن است . طبيعت آن : در اول درجه سيّم گرم و خشك و بعضى در آخر آن گفته‌اند . افعال و خواص آن : با قوّت مجففه و ترياقيه ملينه و محلل رياح . * اعضاء الراس * آشاميدن آن جهت فالج و رعشه و استرخا و قطور آب مطبوخ آن در چشم جهت جلاى كمنه و آنچه از چرك و غير آن انجماد يافته باشد و در گوش جهت ثقل سامعه . * اعضاء الصدر و الغذاء و النفض * جهت درد سينه و دفع رطوبات و تنقيه چرك و لزوجات آن و تفتيح سدد و تقلب قلب و تليين بطن و تحليل رياح و صلابت كبد و طحال و رفع مغص ريحى و آنچه به سبب دواى سمى شديد النكايت و مسهل قوى مانند ماهودانه و امثال آن عارض شده باشد و جهت فواق و قى و غثيان و جشا و آروغ بدبو و تخمه و رياح و قراقر و هضم طعام و دفع فساد اشتها و بلت و برودت معده و كبد و احشا و عسر البول و حصات و مبهى و مسخن احشا و كبد و گرده و مثانه و مسكن مغص و مقوى و مسخن معده و كبد باردين و مدر بول و حيض و شير و عرق و استسقا را مفيد ناشتا خوردن آن و در نان نيز داخل كردن و با عسل و شراب جهت احتباس بول مبرودين و اخراج كرم معده و حب القرع و با سكنجبين جهت محرورين و جميع امراض رحم و كسى كه به ذايقه او اطعمه لذيذ نيايد و كوبيده آن